Two Words - Or - Towards an Orthodox Civilization

Posted May 7th, 2020

Ελληνική έκδοση

During the Holy and the Bright Week you received daily an informative email about the meaning of the day. This briefing was titled "Two Words" and always ended with the reference to Greek customs. Today I'm going to explain why I did this.

Culture is the realization of the content of the human soul. This is imprinted in his environment, which is shaped according to the cultivation of his soul. Arnold Toynbee rightly said that "the soul of civilization is the culture of the soul." No Nation can be excluded from this rule. 

The fundamental element of the Greek culture is the "demand for truth" and has historically led to the union of Hellenism with Orthodoxy, as authentic Christianity. This union, divine in essence, produced the Greek Orthodox culture, a culture of Heroes and Saints.

The Greek Church, from the second century onwards, became the arc of the Greek culture (language, education, art, popular life, etc.), which was passed on to all Orthodox Peoples by the Christian Empire of  New Rome ( Byzantine Empire). 

In Greece all the cultural goods evolved under the influence of Orthodoxy. The forms and expressions of Greek culture, received Christian content. The power of Enlightenment and Deification (Theosis) became the heart of Greek culture. What is therefore characterized as a "cultural creation" is nothing but a revelation of the fermented Greek existence in Grace. 

The Orthodox Church shapes the Greek society for centuries, mainly through worship. Orthodox morality is formed on the verge of worship, permeating the collective Greek existence. The parish-worship meeting is the only one that has never been interrupted in the course of the Nation. The church becomes the center of social life. Worshiping Orthodoxy never remains a mere religious expression (cf. Acts 2:42, 4:32), but is above all a social event. The ecclesiastical sacraments (baptism, marriage, eucharist), but also the funeral procession , as well as the ecclesiastical festivals in the memories of the Saints, exercise social dynamics, as natural and effortless popular gatherings. The relics of the saints, with their incorruptibility and miracles, exert a permanent spiritual influence on the People, as well as the well-known miraculous holy Icons. That is why the sacred pilgrimages become important factors of unity in the Nation. The ecclesiastical festivals in the churches of the popular Saints, with pan-Orthodox radiance, such as the Virgin Mary (Tinos, Soumela, Ekatontpyliani Paros, Prousiotissa), Saint Demetrios (Thessaloniki), the Saints of the Ionian Islands (Saint Dionysus, Spyridon, Gerasimos), Saint Nectarios (Aegina) etc. they function nationally and unanimously, as an essential unifying factor. Mount Athos and the monasteries all over Greece , as permanent pilgrimages of the People, contribute to the constant heating of the mind, with their spiritual offering (confession, spiritual guidance), teaching , collections of manuscripts and publications (scientific centers) and their maintenance in libraries, universally recognized as invaluable treasures of human wisdom.

The social dynamics of the Church are more than evident in the traditions, fairy tales, customs, habits of the People. The Church’s communication with the People has always been continuous and lively. 

With its preaching, the Church strengthened the formation of economic life in the form of trade unions and trade associations. The frequent use in these cases of the term "brotherhood" reveals the ecclesiastical influence, since, after all, every trade union group had its patron saint and celebrated in his memory. This inextricable link between Orthodoxy and Communitism was proclaimed by Ion Dragoumis, the theorist of modern Greek culture: Wherever there are ten Romans, there is a community. They first raise money for the church. If they build it, they bring a priest. Then their wives. Then, with the baskets of the church, they raise money and build the school ... Hellenism is a family from Greek communities ...
What is more, the influence of the Church on the artistic creation of the Greek people, in every expression of Art, proves to be immense. Ecclesiastically, Art is interpreted as a manifestation of the "inner man", the content of the heart. Especially with the hymnography, iconography and music, the Church penetrates into everyday life and permeate it. It is noteworthy that the rebirth of the secular music (M. Kalomiris, M. Hatzidakis, M. Theodorakis, etc.) again sought its standards in ecclesiastical ("Byzantine") music .

All this is not written by a nationalist oestrus but to make clear that the Greeks continue to exist because they managed to baptize Hellenism in Orthodoxy. The same could be said of a Russian, Serb, Bulgarian, etc.

But what's going on in America? My note is that not only there is no such a balance but cannot even be imagined.

What can we answer to the question of whether orthodoxy waters our existence or is simply just a part of it, by Protestant standards? Is the Church here to transform our daily lives or just to meet some of our religious needs? Do we let the Church to graft us or do we think that this huge existence  called “the Holy Tradition” is a quaint depiction, one of the many that circulate around us, that simply expresses the personal taste of Father Christos and every Father Christos?

Our  Orthodox criteria are getting more and more  inactive, and we perceive Orthodoxy only as a set of religious customs. The paternal balance is overturned and our petty bourgeois society starts to be nourished by the spirit of Western piety. In this way the paternal ideal of the "deified" man (Saint) has essentially receded in favor of the Westernly considered "good citizen" and that is, the human "robot" according to St. Justin Popovic.

We stubbornly refuse to baptize our nationality (American, Greek, Greek-American) in Orthodoxy, but we try to adapt Orthodoxy to the national element (Greek, American, Greek-American)!

And ,instead of transforming our lives, we try to transform the Orthodox faith and worship as if they are the ones who need to change and not us and the wrong way we live our lives!

Brethren, let us stand aright! Let us stand in awe!

And let's find the spiritual guts to answer the question: is the shore crooked or are we sailing crooked?

Christ Risen!

Fr. Christos


English Version

Δυο λόγια για τα «Δυο λόγια»

ή

προς έναν Ορθόδοξο Πολιτισμό

Στη διάρκεια της Μεγάλης Εβδομάδας αλλά και της Διακαινησίμου λαμβάνατε καθημερινά ένα ενημερωτικό σχετικά με το νόημα της ημέρας. Το ενημερωτικό αυτό τιτλοφορούνταν ΄΄Δυο λόγια΄΄ και τελείωνε πάντα με την αναφορά σε ελληνικά έθιμα. Σήμερα θα σας εξηγήσω γιατί το έκανα αυτό.

Πολιτισμός είναι η πραγμάτωση του περιεχομένου της ψυχής του ανθρώπου. Αυτό ενσαρκώνεται και αποτυπώνεται στο περιβάλλον του, το οποίο διαμορφώνεται σύμφωνα με την καλλιέργεια της ψυχής του. Ορθά ο Arnold Toynbee είπε, ότι  «η ψυχή του πολιτισμού είναι ο πολιτισμός της ψυχής». Από τον κανόνα αυτό δεν μπορεί να εξαιρεθεί κανένα  Έθνος.

Θεμελιακό στοιχείο του ελληνικού πολιτισμού είναι η «ζήτησις της αληθείας», που οδήγησε στην ένωση του Ελληνισμού με τον Χριστιανισμό, της ελληνικότητας με την Ορθοδοξία, ως αυθεντική χριστιανικότητα. Η ένωση αυτή, θεανθρώπινη στην ουσία της, παρήγαγε τον ελληνορθόδοξο πολιτισμό, έναν πολιτισμό Ηρώων και Αγίων.

Η Ελληνική Εκκλησία ήδη  από τον 2ο αἰώνα, αναδείχθηκε σε παράγοντα και φορέα του  Ελληνικού πολιτισμού (γλώσσας, παιδείας, τέχνης, λαϊκού βίου κ.λπ.), που μεταλαμπαδεύθηκε και σε όλους τους Ορθόδοξους Λαούς από τη χριστιανική αυτοκρατορία της Νέας Ρώμης ( Βυζαντινή Αυτοκρατορία).

Στην Ελλάδα όλα τα πολιτισμικά αγαθά εξελίχθηκαν υπό την επίδραση του Χριστιανισμού. Όλες οι μορφές και εκφράσεις του Ελλαδικού πολιτισμού, έλαβαν περιεχόμενο χριστιανικό.Καρδιά του ελληνικού πολιτισμού έγινε η δύναμη του φωτισμού και της θέωσης. Ό,τι συνεπώς χαρακτηρίζεται εκ των υστέρων «πολιτιστική δημιουργία» δεν είναι παρά η φανέρωση της ζυμωμένης μέσα στη Χάρη ελληνικής υπάρξεως.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία διαμορφώνει επί αιώνες την ελληνική κοινωνία, κυρίως, μέσω της λατρείας, διαποτίζοντας τη συλλογική ελληνική ύπαρξη.

Η ενορία διασώζει το ορθόδοξο ήθος ως καθολική στάση ζωής. Η ενοριακή-λατρευτική σύναξη είναι η μόνη, που δεν διακόπηκε ποτέ στην πορεία του Γένους. Η λατρεία δεν μένει ποτέ απλή θρησκευτική έκφραση αλλ’ είναι  προπάντων κοινωνικό  γεγονός. Ο Ναός γίνεται, έτσι, το κέντρο της κοινωνικής ζωής.  Τα εκκλησιαστικά μυστήρια (βάπτισμα, γάμος, ευχέλαιο), αλλά και η νεκρώσιμος Ακολουθία (κηδεία), όπως και τα εκκλησιαστικά πανηγύρια στις μνήμες των Αγίων, ασκούν κοινωνική δυναμική, ως φυσικές και αβίαστες λαοσυνάξεις. Τα λείψανα των αγίων, με την αφθαρσία και τα θαύματά τους, ασκούν μόνιμη πνευματική επιρροή στο Λαό, ως και οι γνωστές θαυματουργές άγιες εικόνες. Γι’ αυτό τα ιερά προσκυνήματα αποβαίνουν σημαντικοί παράγοντες ενότητας στο Έθνος. Οι εκκλησιαστικές πανηγύρεις σε ναούς λαοφιλών Αγίων, με πανορθόδοξη ακτινοβολία μάλιστα, όπως η Παναγία (Τήνος, Σουμελά, Εκατονταπυλιανή Πάρου, Προυσιώτισσα), ο άγιος Δημήτριος (Θεσσαλονίκη), οι Άγιοι της Επτανήσου (Σπυρίδων, Γεράσιμος, Διονύσιος), ο άγιος Νεκτάριος (Αίγινα) κ.λπ. λειτουργούν ενωτικά, ως ουσιαστικός ενωτικός παράγοντας. Το Άγιον όρος και τα μοναστήρια, ως μόνιμα προσκυνήματα του Λαού, συντελούν στη διαρκή θέρμανση του φρονήματος, με την πνευματική προσφορά τους (εξομολόγηση, πνευματική καθοδήγηση), τη διδασκαλία, τις συλλογές χειρογράφων και εντύπων (επιστημονικά κέντρα)και τη συντήρησή τους σε βιβλιοθήκες, αναγνωριζόμενες καθολικά ως ανεκτίμητα θησαυροφυλάκια της ανθρώπινης σοφίας.

Η κοινωνική δυναμική της Εκκλησίας είναι πρόδηλη σε όλες τις παραδόσεις, παραμύθια, έθιμα, συνήθειες του Λαού. Η Εκκλησία δεν έχασε ποτέ τη διαρκή και ζώσα επικοινωνία με το Λαό.

Η Εκκλησία με το κήρυγμά της ενίσχυε τη διαμόρφωση της οικονομικής ζωής με τη μορφή των συντεχνιών και των ποικίλων σωματειακών συσπειρώσεων και συσσωματώσεων εμπορικού χαρακτήρα. Η συχνή χρήση στις περιπτώσεις αυτές του όρου «αδελφότης» φανερώνει την εκκλησιαστική επίδραση, αφού άλλωστε κάθε συντεχνιακή συσσωμάτωση είχε τον προστάτη Άγιό της και πανηγύριζε στη μνήμη του.  Την ακατάλυτη αυτή διασύνδεση Ορθοδοξίας και Κοινοτισμού διακήρυξε ο Ίων Δραγούμης ο οποίος επισημαίνει: ΄΄όπου βρεθούνε δέκα Ρωμιοί φτειάνουν κοινότητα. Συνάζουν πρώτα χρήματα για την εκκλησιά. Άμα  τη χτίσουνε, φέρνουν παπά. Έπειτα και τις γυναίκες τους. Ύστερα, με τους δίσκους της εκκλησιάς, συνάζουν χρήματα και φτειάνουνε σκολειό... Ο Ελληνισμός είναι μια οικογένεια από Ελληνικές κοινότητες΄΄.
 Τεράστια επίσης αποδεικνύεται και η επίδραση της Ορθοδοξίας σε κάθε έκφραση της  Τέχνης.  Εκκλησιαστικά η Τέχνη ορίζεται ως φανέρωση του «έσω ανθρώπου», του περιεχομένου της καρδίας.

Και αυτό γίνεται πρώτα με την υμνογραφία, την εικονογραφία και τη μουσική, προσφέροντας λαλήματα, οράματα και ακούσματα, που διεισδύουν στην καθημερινότητα και τη διαποτίζουν. Είναι αξιοπρόσεκτο το γεγονός, ότι η αναγέννηση της μουσικής τέχνης και δημιουργία καθαρά κοσμικής (Μ. Καλομοίρης, Μ. Χατζηδάκης, Μ. Θεοδωράκης κ. α.) αναζήτησε πάλι τα πρότυπά της στην εκκλησιαστική  βυζαντινή μουσική δηλαδή στην ενιαία εθνική  μουσική παρακαταθήκη.

Όλα αυτά δεν γράφονται από εθνικιστικό οίστρο αλλά για να γίνει φανερό ότι οι Έλληνες συνεχίζουν να υπάρχουν επειδή κατάφεραν να βαπτίσουν τον ελληνισμό στην Ορθοδοξία. Το ίδιο θα μπορούσε να μαρτυρήσει και ένας Ρώσος, Σέρβος , Βούλγαρος  κτλ.

Τι συμβαίνει όμως στην Αμερική; Η παρατήρησή μου είναι ότι η ισορροπία αυτή  όχι μόνο δεν υφίσταται αλλά ούτε καν μπορεί να τη φανταστεί κάποιος.

Τι μπορούμε να απαντήσουμε στο ερώτημα αν η ορθοδοξία ποτίζει την ύπαρξή μας ή απλά αποτελεί απλώς ένα κομμάτι της , σύμφωνα με τα προτεσταντικά πρότυπα; Η Εκκλησία είναι εδώ για να μεταμορφώνει την καθημερινότητά μας ή απλώς για να καλύπτει κάποιες θρησκευτικές μας ανάγκες; Αφήνουμε την Εκκλησία να μας μπολιάσει ή θεωρούμε ότι το τεράστιο αυτό μέγεθος που ονομάζεται Ιερά Παράδοση είναι μια γραφική απεικόνιση , από τις πολλές που κυκλοφορούν τριγύρω μας, που εκφράζει απλά το προσωπικό γούστο  του παπα-Χρήστου  και του κάθε παπα-Χρήστου; 

Τα ορθόδοξα κριτήρια αδρανούν όλο και περισσότερο  και η Ορθοδοξία εκλαμβάνεται πλέον ως σύνολο θρησκευτικών εθίμων. Ανατρέπεται η πατερική ισορροπία και η μικροαστική μας κοινωνία αρχίζει να τρέφεται  με το πνεύμα του δυτικού ευσεβισμού. Και έτσι αντί για το πατερικό ιδανικό του «θεουμένου» ανθρώπου (Αγίου) έχουμε για πρότυπο τον δυτικά θεωρουμένο χρήσιμο  πολίτη δηλαδή τον άνθρωπο-ρομπότ κατά τον όσιο π. Ιουστίνο Πόποβιτς.

Αρνούμαστε πεισματικά να βαπτίσουμε την εθνικότητά μας  (αμερικανική, ελληνική, ελληνοαμερικανική) στην Ορθοδοξία αλλά προσπαθούμε να προσαρμόσουμε την Ορθοδοξία στο εθνικό στοιχείο (ελληνικό, αμερικανικό, ελληνοαμερικανικό).Και έτσι αντί να μεταμορφώνουμε τη ζωή μας προσπαθούμε να μεταμορφώσουμε την Ορθόδοξη πίστη και λατρεία λες και είναι αυτές που χρειάζονται την αλλαγή και όχι εμείς και ο λάθος τρόπος που ζούμε τη ζωή μας!

Αδελφοί ,στώμεν καλώς! Στώμεν μετά φόβου!

Και ας βρούμε τα πνευματικά κότσια να απαντήσουμε στο ερώτημα: Είναι στραβός ο γυαλός ή εμείς αρμενίζουμε στραβά;

Χριστός Ανέστη!

π.Χρήστος