Greek Christmas Traditions

Greek Christmas Traditions

Posted Dec 20th, 2020

Ελληνική έκδοση

Βeauty will save the world…

In Greece, Christmas is one of the biggest religious holidays. All over the country, children go to the houses, decorated with Christmas trees, to sing carols on the eve of Christmas, first Day of the Year and Epiphany, holding musical instruments and boats while at night they light fires to drive out the goblins.

Christmas carols

Christmas carols are perhaps one of the sweetest memories of our childhood because, besides being an important part of Christmas celebrations, it is a custom that, like no other, concerns children. Because there is no Christmas without carols!

Carols are christianized folk songs, originated in ancient Greece, sung by young children and men at Christmas, New Year and Epiphany. The singers roam either alone or in groups and visit houses, shops, public places, etc. with the accompaniment of the traditional ornated boat and musical instruments.

The carols begin mainly with a greeting announcing the great Christian feast that arrives and end in wishes. The language in which they are chanted is an old form of Greek, proving its direct connection with the Byzantine times and ancient Greek January Calendars that were celebrated with great splendor.
The lyrics of the songs are mythical accounts of historical events, referring to a series of customs and folk beliefs of the people, such as those about the traditional Greek trolls. The singers wish health, joy and that the houseowners have always happiness and prosperity.

Kalikantzari (the goblins)

Kalikantzari are unclean creatures who live in the underworld and feed on snakes, worms, etc.

All year round the goblins live underground, trying with axes, saws, choppers or even with their claws and spiked teeth to cut down the tree that supports the earth. They continuously cut, until there is very little left. But then Christmas comes and, because they want to celebrate, they ascend to the earth to oppress the people. When they go back deep into the earth, on the Epiphany day, the tree is fully restored and they start cutting the tree again until next Christmas. And the story goes on and on…

Kalikantzari are dark, ugly and they wear iron shoes. They have red eyes, goat legs and a hairy body. Each of them has a flaw. They are lame or crooked or one-eyed, single-legged or crooked-legged, crooked-handed or crooked-faced, with a hump or tail. The most famous kalikantzaros is Mandrakoukos the leader. Mandrakoukos holds a crook as a scepter and frequents the herds and pastures.

His cap, woven by Mandrakoukos himself from pig hair, is not enough to cover his ears, which are as big as a donkey's. He also has a huge nose that hangs like a soft dough. Mandrakoukos throws a hook from the chimney and steals sausages from the fire and teases the sheep in the pastures.

Kalikantzari are quarrelsome; so, they cannot finish a job and they leave everything undone. That is why they cannot harm people, even though this is their great desire. But they all agree on one thing: their endless stupidity and foolishness.

They come out when the dark falls and they leave with rooster’s first crow. Woe to him who has to go out at night. The kalikantzari appear in front of him in various forms to intimidate or harm him. They tease him, they ride him and dance around him, preventing him from returning home. Their favorite, however, is to tease the unfortunate old women.

They are very agile; they climb trees, they jump from roof to roof, breaking tiles and making a lot of noise. On the nights of the Twelve Days (the period from Christmas to Epiphany) they enter the houses from the chimneys; that is why the fireplaces are lit all the twelve days with big fires. If they succeed to enter a house, they start to mess up everything they find in front of them and they cause a lot of harm. Most of all, they want to make the food unclean. They trample on whatever they find spread. They like to splash in the oil containers, in the pans, in the baskets, in the dishes, in the lamps that they used for the lighting of the houses.

They besmear the foods with their dirty nails and leave their manure everywhere. Of course, they do not steal anything, but they mess the houses up.

The safest way for the housekeepers to keep the kalikantzari away is to mark the doors, the windows, the chimneys, the stables and the oil and wine vessels with the sign of the Cross. Another weapon against goblins is the incense. They loathe it and that is why people incense the house every afternoon and keep the charcoal in the censer lit throughout the Twelve Days. In order to keep the meats untouched, the housewives cover them with very hard thorny bushes. They also bring inside the house all the pottery vessels are outside and put a sieve in the opening of the chimney or behind the door. Kalikantzari, who are very curious and stupid, start counting the holes: "one-two, one-two, one-two…". They cannot go further because they get confused. This way they waste their time, the day light comes and kalikantzari must disappear. Some people throw salt in the fireplace; the salt bang keeps them in distance. Still, others, hang a tuft of flax on the door handle. Until kalikantzari count the hairs of the flax, the dawn arrives and they flee for their lives.

On the feast of the Epiphany, when the priests visit every house to bless them with Holy Water, kalikantzari go back to their underworld hideouts, because the Holy Water burns them: 

Speed up to leave,
because the crazy priest is coming,
with his Holy Water
and his sprinkler.
He sprinkled us, he blessed us
and he burned us!

The Christmas tree …

The Christmas tree is an ancient Greek custom.  Perhaps few know what we will quote below, regarding the custom of the Christmas tree.

The ancestor of the Christmas tree is the ancient Greek Ierisioni.Ierisioni was a wild olive branch, adorned with garlands of white and red wool and the first autumn fruits (figs, walnuts, almonds, chestnuts, cereals).

Between September 22 and October 20, children whose parents were both living, roamed the streets  singing carols from house to house, receiving their tip from the householder. When they arrived back home they hung Ierisioni above their front door, until the next year, when they took down the old one and burned it. It was an expression of gratitude for the fertility of the last year and a request that the fertility and euphoria to be continued.

The Christmas tree, as an evolution of the ancient Greek Ieresioni, not only was not forbidden in Byzantium, but on the contrary during the Christmas holiday "… by order of the prefect of (each) city, not only the streets used to be cleaned, but also to be decorated with various pillars ornated  with rosemary, myrtle branches and seasonal flowers (Faidon Koukoules, Full Professor of the University of Athens and Academic "Byzantine Life and Culture" vol. 6, p. 152).

On Christmas Day, the emperor handed out precious gifts to the palace officials. The gifts were hung on the branches of two large trees, placed to the right and left of the gates of the throne room. From the Byzantine palaces it passed to the churches and monasteries where they are still preserved today. This tree symbolizes both the wood of knowledge and the wood of life – the tree from which Adam did not try and is nothing more than Jesus Christ. There are many byzantine manuscripts which present golden, silver or brass trees, in the byzantine churches, ornated with gold and silver ornaments. It is worth noting that a select Royal Knight Order of the Byzantine palace guard, participated in the official imperial ceremonies - including the Christmas one. The low-ranking members of this Order were mainly Northern Europeans, who transferred the Greek imperial custom to their northern homelands until the Greeks rediscovered it after their independence from the Turkish yoke.

…and the ornated ship

The decoration of the boat at Christmas, is part of the huge Greek maritime tradition as Greece, both as a geographical area and as an idea, is inextricably related to the sea. The Greek children, in the way that they made their own toys, in the same way they constructed the wooden ships to honor and welcome the seamen who returned from their voyages during the Christmas period. At the same time the ship symbolized the new voyage of humankind after Christ incarnated. 

We see the ornamented Christmas boat in the hands of the children who chant the Christmas carols from door to door; we also see it in the hands of the grown-ups: the older ones use to sing the carols with a handmade illuminated ship, made from paper or wood, which reached up to three meters long and on its mast had the Greek flag.

Merry Christmas!

Fr. Christos


English Version

Η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο…

Στην Ελλάδα τα Χριστούγεννα αποτελούν μια από τις μεγαλύτερες θρησκευτικές εορτές. Σε όλη τη χώρα τα παιδιά πηγαίνουν στα στολισμένα με χριστουγεννιάτικα δέντρα σπίτια για να πουν τα κάλαντα τις παραμονές των Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς και των Θεοφανίων, κρατώντας μουσικά όργανα και καραβάκια ενώ τις νύχτες ανάβουν φωτιές για να διώξουν τους καλικάντζαρους.

Τα κάλαντα

Τα κάλαντα είναι, ίσως, μια από τις πιο γλυκές αναμνήσεις των παιδικών μας χρόνων γιατί εκτός του γεγονότος ότι αποτελούν ένα σημαντικό κομμάτι των εορτών των Χριστουγέννων είναι το έθιμο που αφορά, όσο κανένα άλλο, τα παιδιά. Γιατί όπως και να το κάνουμε Χριστούγεννα χωρίς κάλαντα δεν γίνονται.

Πρόκειται για εθιμικά τραγούδια του λαού που έχουν τις ρίζες τους στην αρχαία Ελλάδα και τα οποία χριστιανοποιήθηκαν με την έλευση του χριστιανισμού.  Ψάλλονται από μικρά παιδιά και από ώριμους άνδρες τα Χριστούγεννα, την Πρωτοχρονιά και τα Θεοφάνια. Οι καλαντιστές τριγυρνούν είτε κατά μόνας είτε σε ομάδες και επισκέπτονται οικίες, καταστήματα, δημόσιους χώρους κλπ, με τη συνοδεία του ενός στολισμένου καραβιού και μουσικών οργάνων.

Τα κάλαντα ξεκινούν κυρίως με χαιρετισμό, στη συνέχεια αναγγέλλουν τη μεγάλη χριστιανική εορτή που φθάνει και καταλήγουν σε ευχές. Χαρακτηριστική είναι η γλώσσα στην οποία ψάλλονται, που είναι καθαρεύουσα, αποδεικνύοντας την άμεση σύνδεσή τους με τους Βυζαντινούς χρόνους και τις αρχαίες ελληνικές Καλένδες του Ιανουαρίου που γιορτάζονταν με ιδιαίτερη λαμπρότητα.
Οι στοίχοι από τα τραγούδια των καλάντων εξιστορούν μυθοποιημένα τα ιστορικά γεγονότα, αναφέρονται σε μια σειρά εθίμων και δοξασιών του λαού, όπως τα περί καλικαντζάρων και άλλα. Οι καλαντιστές με αυτό τον τρόπο εύχονται υγεία, χαρά, καλή σοδειά, και το σπίτι να ΄ναι στέρεο και γερό, για να στεγάζει την ευτυχία και την προκοπή των κατοικούντων.

 

Οι καλικάντζαροι

Οι καλικάντζαροι είναι ακάθαρτα πλάσματα που ζουν στον κάτω κόσμο και τρέφονται με φίδια, σκουλήκια, κτλ.

Ολόκληρο το χρόνο οι καλικάντζαροι ζουν κάτω από τη γη, προσπαθώντας άλλος με τσεκούρι, άλλος με πριόνι ή μπαλτά και άλλοι με τα νύχια και τα σουβλερά τους δόντια να κόψουν το δέντρο που βαστάει τη γη. Κόβουν-κόβουν, μέχρι που έχει απομείνει πολύ λίγο ακόμα, αλλά τότε έρχονται τα Χριστούγεννα και επειδή θέλουν να γλεντήσουν ανεβαίνουν πάνω στην γη και τα Θεοφάνια που γυρίζουν, βλέπουν το δέντρο ολάκερο, ακέραιο, άκοπο. Και πάλι κόβουν και πάλι έρχονται τα Χριστούγεννα, και όλο απ’ την αρχή.

Οι καλικάντζαροι είναι μαυριδεροί, ασχημομούρηδες και φοράνε σιδεροπάπουτσα. Έχουν κόκκινα μάτια, πόδια τράγου και τριχωτό σώμα. Καθένας τους έχει κι από ένα κουσούρι. Άλλος κουτσός, άλλος στραβός ή μονόφθαλμος, άλλος μονοπόδαρος ή στραβοπόδαρος, άλλοι στραβοχέρηδες, στραβοπρόσωποι, με καμπούρα ή ουρά. Ο πιο γνωστός καλικάντζαρος είναι ο «Μαντρακούκος ο αρχηγός». Ο Μαντρακούκος  κρατάει για σκήπτρο μια γκλίτσα και συχνάζει στα μαντριά και τα βοσκοτόπια. Η σκούφια του, που την έχει υφάνει μόνος του από γουρουνότριχες, δεν φτάνει να σκεπάσει τα αυτιά του, που είναι μεγάλα σαν του γαϊδάρου. Έχει και μία τεράστια μύτη που του κρέμεται σαν μαλακό ζυμάρι. Ο Μαντρακούκος ρίχνει γάντζο από την καμινάδα και κλέβει λουκάνικα από τη φωτιά και πειράζει τα πρόβατα στα βοσκοτόπια.

Είναι καυγατζήδες και έτσι δεν μπορούν να  ολοκληρώσουν καμία δουλειά και όλα τα αφήνουν στη μέση. Γι’ αυτό και δεν μπορούν να κάνουν κακό και στους ανθρώπους, παρόλο που αυτή είναι η μεγάλη τους επιθυμία. Διότι όλοι συμφωνούν σε ένα πράγμα: στην ατελείωτη βλακεία και στην  κουταμάρα.

Εμφανίζονται με το που πέφτει το σκοτάδι και εξαφανίζονται με το πρώτο λάλημα του πετεινού. Αλλοίμονο στον άνθρωπο που θα πρέπει να βγει τη νύχτα και να πάει σε μακρινή δουλειά. Παρουσιάζονται μπροστά του οι καλικάντζαροι με διάφορες μορφές για να τον εκφοβίσουν ή να τον βλάψουν. Τον τραβολογούν, τον πειράζουν, τον καβαλικεύουν και χορεύουν γύρω του, εμποδίζοντάς τον να γυρίσει σπίτι. Η μανία τους, όμως, είναι να πειράζουν προπάντων τις κακόμοιρες τις γριές.

Είναι πολύ ευκίνητοι∙ ανεβαίνουν στα δένδρα και πηδούν από στέγη σε στέγη σπάζοντας κεραμίδια και κάνοντας μεγάλη φασαρία. Τις νύχτες του Δωδεκαήμερου μπαίνουν στα σπίτια από τις καπνοδόχους, γι’ αυτό και τα τζάκια είναι αναμμένα όλο το δωδεκαήμερο με δυνατές φωτιές που τις φοβούνται πολύ. Αν καταφέρουν και μπουν σε κάποιο σπίτι, αρχίζουν να ανακατεύουν ό,τι βρουν μπροστά τους και να κάνουν ζημιές, μα πιο πολύ θέλουν να μαγαρίσουν τα φαγητά. Ό,τι βρουν απλωμένο το ποδοπατούν. Τους αρέσει να πλατσουρίζουν μέσα στα δοχεία που έχουν οι νοικοκυρές το λάδι, στα τηγάνια, στα τσουκάλια, στα πιάτα, στους λύχνους που παλαιότερα χρησιμοποιούσαν για το φωτισμό στα χωριά.

Λερώνουν τα φαγητά με τα ακάθαρτα νύχια τους και αφήνουν τις ακαθαρσίες τους όπου βρουν. Τίποτε βέβαια δεν κλέβουν, αλλά αναστατώνουν τόσο πολύ το σπίτι που το κάνουν αγνώριστο.

Ο πιο ασφαλής τρόπος για να αποφύγουν οι νοικοκυραίοι τους καλικάντζαρους είναι να κάνουν το σημείο του Σταυρού στην πόρτα, στα παράθυρα, στις καμινάδες, τους στάβλους και στα αγγεία λαδιού και κρασιού. Ένα ακόμα όπλο εναντίων των καλικαντζάρων είναι το λιβάνι. Το σιχαίνονται και γι’ αυτό οι νοικοκυρές θυμιατίζουν το σπίτι κάθε απόγευμα και αφήνουν το θυμιατήρι να λιβανίζει δίπλα στο τζάκι καθ΄ όλη τη διάρκεια του Δωδεκαημέρου.

Για να μην μαγαρίσουν τα κρέατα, οι νοικοκυραίοι τα σκεπάζουν με αγκαθωτούς θάμνους. Επίσης, οι νοικοκυρές μαζεύουν μέσα στο σπίτι τα πήλινα σκεύη που βρίσκονται έξω και βάζουν στο άνοιγμα της καπνοδόχου ή πίσω από την πόρτα ένα κόσκινο. Οι καλικάντζαροι, ως περίεργοι και πάρα πολύ βλάκες που είναι, αρχίζουν να μετρούν τις τρύπες: «ένα-δύο, ένα-δύο, ένα-δύο…» Παρακάτω δεν ξέρουν να μετρήσουν γιατί μπερδεύονται. Έτσι, χάνουν την ώρα τους, έχει πια ξημερώσει και οι καλικάντζαροι πρέπει να εξαφανιστούν. Άλλοι ρίχνουν αλάτι στη φωτιά διότι ο κρότος από το αλάτι κρατάει τους καλικάντζαρους μακριά. Άλλοι πάλι, κρεμούν στο χερούλι της πόρτας μία τούφα λινάρι. Μέχρι να μετρήσουν οι καλικάντζαροι τις τρίχες του λιναριού φτάνει το ξημέρωμα και όπου φύγει - φύγει.

Τα Θεοφάνια, που περνάει ο παπάς και αγιάζει τα σπίτια, οι καλικάντζαροι τρέχουν ξανά πίσω στις κρυψώνες τους διότι ο αγιασμός τους καίει:

Φεύγετε να φεύγουμε,
ότι έρχεται ο μουρλόπαπας,
με την αγιαστούρα του
και με τη βρεχτούρα του.
Μας άγιασε, μας έβρεξε
και μας εκατέκαψε!

Το χριστουγεννιάτικο δέντρο…

Το Χριστουγεννιάτικο δέντρο είναι παμπάλαιο ελληνικό έθιμο.  Ίσως λίγοι γνωρίζουν τα όσα θα παραθέσουμε παρακάτω, όσον αφορά το έθιμο του Χριστουγεννιάτικου δέντρου.

 Πρόγονος, λοιπόν, του χριστουγεννιάτικου δέντρου είναι η αρχαιοελληνική Ειρεσιώνη. Η Ειρεσιώνη ήταν κλαδί αγριελιάς, στολισμένο με γιρλάντες από λευκό και κόκκινο μαλλί και τους πρώτους φθινοπωρινούς καρπούς (σύκα, καρύδια, αμύγδαλα, κάστανα, δημητριακά). Το διάστημα 22 Σεπτεμβρίου – 20 Οκτωβρίου, τα  παιδιά των οποίων και οι δύο γονείς ζούσαν, περιέφεραν την Ειρεσιώνη στους δρόμους της πόλης τραγουδώντας κάλαντα από σπίτι σε σπίτι, παίρνοντας το φιλοδώρημά τους από τον νοικοκύρη. Όταν έφθαναν στο σπίτι τους κρεμούσαν την Ειρεσιώνη πάνω από την εξώπορτά τους, όπου έμενε εκεί μέχρι την ιδία ημέρα του νέου έτους οπότε και την έκαιγαν. Αποτελούσε έκφραση ευχαριστίας για τη γονιμότητα του λήξαντος έτους και παράκληση συνεχίσεως της γονιμότητας και ευφορίας για το νέο.

To χριστουγεννιάτικο δένδρο ως μετεξέλιξη της αρχαίας Ελληνικής Ειρεσιώνης, όχι μόνο δεν απαγορεύθηκε στο Βυζάντιο, αλλά αντιθέτως κατά την εορτή των Χριστουγέννων «…κατά διαταγήν του επάρχου της κάθε πόλεως, ου μόνον καθαρισμός των οδών εγένετο, αλλά και στολισμός διαφόρων, κατά διαστήματα, στηνομένων στύλων με δενδρολίβανα, κλάδους μύρτου και άνθη εποχής (Φαίδωνος Κουκουλέ, Τακτικού Καθηγητού του Πανεπιστημίου Αθηνών και Ακαδημαϊκού «Βυζαντινών Βίος και Πολιτισμός» τ. στ΄, σελ. 152).

Την ημέρα των Χριστουγέννων, ο αυτοκράτορας μοίραζε πολύτιμα δώρα στους αξιωματούχους του παλατιού, τα οποία ήταν κρεμασμένα στα κλαδιά δυο μεγάλων δέντρων, δεξιά και αριστερά από τις πύλες της αίθουσας του θρόνου. Από τα βυζαντινά ανάκτορα πέρασε στις εκκλησίες και στα μοναστήρια όπου και σώζονται ακόμη και σήμερα. Το δέντρο αυτό συμβολίζει τόσο το ξύλο της γνώσεως, όσο και το ξύλο της ζωής – το δέντρο από το οποίο δεν δοκίμασε ο Αδάμ και δεν είναι άλλο από τον Ιησού Χριστό! Είναι πολλά τα βυζαντινά χειρόγραφα που παρουσιάζουν μέσα στους βυζαντινούς ναούς, ολόχρυσα, ασημένια και ορειχάλκινα δέντρα στολισμένα με διάφορα ασημένια και χρυσά στολίδια. Αξίζει να σημειωθεί ότι ένα επίλεκτο Βασιλικό Ιππικό Τάγμα της βυζαντινής ανακτορικής φρουράς συμμετείχε με τελετουργικό ρόλο στις  επίσημες αυτοκρατορικές τελετές – μεταξύ των οποίων και της τελετής των Χριστουγέννων .Τα χαμηλόβαθμα μέλη του Τάγματος ήταν κυρίως βορειοευρωπαίοι, οι οποίοι και μετέφεραν το ελληνικό αυτοκρατορικό έθιμο στις βόρειες πατρίδες τους, για να το ξαναβρούν οι Έλληνες μετά από την ανεξαρτησία τους από τον τουρκικό ζυγό.

…και το στολισμένο καράβι

Το στόλισμα του καραβιού τα Χριστούγεννα, αποτελεί μέρος της τεράστιας ελληνικής ναυτικής παράδοσης καθώς η Ελλάδα ,και ως γεωγραφικός χώρος και ως ιδέα, είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη θάλασσα. Τα ελληνόπουλα με τον ίδιο τρόπο που κατασκεύαζαν  μόνα τους τα παιχνίδια τους , με τον ίδιο κατασκεύαζαν και ξύλινα καράβια για να τιμήσουν και να καλωσορίσουν τους ναυτικούς που επέστρεφαν από τα ταξίδια τους την περίοδο των Χριστουγέννων. Ταυτόχρονα το καράβι συμβόλιζε και την καινούργια πλεύση του ανθρώπου στη ζωή, μετά τη γέννηση του Χριστού.

Το στολισμένο καραβάκι των Χριστουγέννων, το συναντούμε στα χέρια των παιδιών που λένε τα χριστουγεννιάτικα κάλαντα από πόρτα σε πόρτα κρατώντας το στα χέρια τους∙ το συναντούμε όμως και στα χέρια των μεγάλων: οι μεγαλύτεροι έλεγαν τα κάλαντα έχοντας μαζί τους ένα φωτισμένο καράβι χειροποίητο από χαρτί ή ξύλο, που έφτανε μέχρι και τα τρία μέτρα μήκος και στο κατάρτι του είχε μια ελληνική σημαία.

Καλά Χριστούγεννα!

π. Χρήστος